درسنامه علوم تشریحی غدد درون ریز
نویسندگان: دکتربتول هاشمی بنی، دکتربهمن رشیدی
ناشر: انتشارات دانشگاه علوم پزشکی با همکاری انتشارات دارخوین 09137873517
نوبت چاپ: اول تاریخ چاپ: 1404
مقدمه:
سیستم اندوکرین یا غدد درون ریز، فعالیتهای متابولیکی بافتها و اندامهای خاصی از بدن را تنظیم میکنند و همراه
با دستگاه عصبی به حفظ هموستازی بدن کمک مینمایند. سیستم عصبی ا ز طریق دریافت پیا مها و ترشح نوروترانسمیترها ،
موجب تنظیم عملکرد اندا مها و بافتهای خا ص و ایجا د پاسخ سریع میگرد د، در حالیکه غدد درونریز با تولید هورمونها
یک پاسخ آهسته و منتشر را موجب میشوند.
غدد درونریز تجمعاتی از سلولهای اپیتلیالی فاقد سطح آزاد هستند که توسط بافت همبند احاطه و حمایت میشوند.
غدد درونریز فاقد مجرا بوده و از سلولهای ترشح کننده درونی که به صورت طنابها یا فولیکول سازماندهی شدهاند
تشکیل میشوند، گرچه برخی از سلولهای ترشحی بطور مجزا در اپیتلیوم پوشاننده دستگاه گوارش و تنفس جای
دارند. هر غده درونریز دارای عروق خون بسیار غنی و شبکه مویرگی منفذدار فراوان است که هورمو نهای ترشحی را
از غده به دستگاه گردش خون منتقل میکنند و به سلولهای هدف میرسانند. توزیع هورمونها از طریق گردش خون،
این امکان را فراهم می کند که این ترکیبات در مسافتی دورتر از محل ترشح خود بر سلولهای هدف که دارای گیرنده
برای این هورمونها هستند عمل کنند.
از نظر منشا جنینی سلولهای سیستم اندوکرین از لایه های زایای اکتودرمی )هیپوفیز و مرکز غده فوقکلیوی(،
اندودرمی )غدد تیروئید و پاراتیروئید( و مزودرمی ) قشر غده فوقکلیوی( تشکیل میگردند. سلولهای غدد درونریز از
جنبه سازماندهی و آرایش سه بعدی دارای تنوع هستند و برخی بصورت فولیکول )غده تیروئید(، برخی دیگر بصورت
طنابهای سلولی متصل شونده )غده فوقکلیوی( و بعضی با آرایش شبکه سلولی )غدد پاراتیروئید( سازماندهی شدهاند.
هورمو نها، پیام برهای شیمیایی هستند که به میزان کم توسط غدد درونریز تولید و به وسیله جریان خون به سلولهای
هدف تحویل داده میشوند.
هورمو نها و ملکولهای پیامرسان بر اساس نوع ترکیب به سه دسته تقسیم میشوند:
-پپتیدهای کوچک، پل یپپتیدها و پروتئینها : این هورمو نها از غدد هیپوفیز، تیروئید، پاراتیروئید، جزایر لانگرهانس و سلو لهای
انترواندوکرین پراکنده در دستگا ههای گوارش و تنفس ترشح میشوند. در خون برخی از این ترکیبات به پروتئینهای انتقالی
ویژه نیاز ندارند در حالیکه اکثر آ نها دارای پروتئینهای حامل هستند .
- استروئیده ا )ترکیبات مشتق از کلسترول( : هورمو نهای استروئیدی از بیضه، تخمدان و غده آدرنا ل تولید شده و پس از ورود
به جریان خون با کمک پروتئینهای حامل یا پلاسمایی به سلول هدف انتقال مییابند .
- آمینواسیدها و مشتقات اسید آراشیدونیک : شامل کاته کو لامینها، پروستاگلاندینها، پروستاسایکلی نها و لکوترینها هستند .
مکانیسم تاثیرگذاری هورمو نها بر بافتهای هدف : هورمون برای تنظیم عملکرد بیولوژیک سلول هدف به گیرنده اختصاصی در
سطح سلول یا درون سیتوپلاسم یا هسته اتصال مییابد. هورمو نهای پپتیدی یا کاته کو لآمینها با گیرنده های سطح سلول
غشاء فعال شده و بسرعت مقادیر فراوانی از ملکو لهای کوچک G برهم کنش دارند. بدنبال اتصال هورمون به گیرنده، پروتئین
داخل سلولی تحت عنوان پیا مبرها ی ثانویه تولید میگردند. سیستمهای آدنیلات سیکلاز/آدنوزین منوفسفات حلقوی، گوانیلیل
سیکلاز/گوانوزین منوفسفات حلقوی، تیروزین کیناز، فسفاتیدیل اینوزیتول همراه با پیا مبرهای ثانویه مانند یونهای کلسیم، دی
اسیل گلیسرول با فعال کردن آبشاری از واکنشها و مسیرهای پیام رسانی متابولیسم سلول را تغییر میدهند.
هورمو نهای استروئیدی و تیروئیدی با گیرند ههای داخل سلولی برهم کنش دارند. این گیرند هها بصورت کمپلکسهای
اتصالی تشکیل شد هاند. یک دمین اتصالی به (Domain) چندپروتئینی در سیتوپلاسم یا هسته جای دارند و از سه دمین
و دمین دیگر انتهای گروه آمینی است که حاوی DNA هورمون یا لیگاند در انتهای گروه کربوکسیل، یک ناحیهء اتصالی به
ناحیه تنظیم کننده ژن مورد نظر است. برخی از هورمو نهای استروئیدی دارای گیرنده غشایی در درون کاوئولا هستند. با اتصال
و پروتئین کینازها فعال شده و بسرعت در عملکرد سلول تغییراتی ب وجود G هورمون به گیرنده، آبشار پیا مرسانی پروتئین
م یآید . این نوع پیا مرسانی را به عنوان پیا مرسانی استروئیدی آغاز شده در غشاء م ینامند در حالیکه اگر هورمون استروئیدی به
گیرنده درون هسته متصل شود پیا مرسانی استروئیدی آغاز شده در هسته نام دارد .
اتصال هورمون با گیرنده با یکی از روشهای زیر فعالیت سلول را تحت تاثیر قرار می دهد:
• تغییر داد ن نفوذ پذیری غشاء مانند هورمون انسولین.
.cAMP • فعال کردن آنزیمهای غشاء مانند آدنیلات سیکلاز و تولید پیامبر ثانویه مانند
• تحریک بیان ژن و تولید پروتئین یا تقسیم سلولی
مسیر پیامرسانی هورمونها متنوع است ممکن است بر سلول تولید کننده یا سلولهایی که همان عملکرد را دارند تاثیر
نامگذاری میشود )برای مثال فاکتور شبه انسولینی(. در حالتی (Autocrine) داشته باشندکه تحت عنوان اتوکرین
نامیده میشود. روش پارکرین (Juxtacrine) که ملکول پیام رسان بر سلولهای مجاور اثر دارد جوکستاکرین
شامل وضعیتی است که انتقال پیام از طریق مایع بینابینی اطراف یا حلقه های کوچک عروقی و مویرگی (Paracrine)
.) در فاصله کمی از محل ترشح خود انجام میگیرد.
